Onderdompeling in ‘Jugyou Kenkyuu'

Eerste Lesson Study-studiereis naar Japan vanuit het consortium Lesson Study NL

 

Door: Tijmen Schipper (t.schipper@windesheim.nl)

Hogeschoolhoofddocent hogeschool Windesheim en promovendus Rijksuniversiteit Groningen.

 

Afgelopen november is een groep van Nederlandse docenten, schoolleiders en onderzoekers van verschillende vo-, mbo- en ho-instellingen afgereisd naar Japan om daar ‘ondergedompeld’ te worden in de Japanse Lesson Study-cultuur. Deze groepsreis werd door hogeschool Windesheim georganiseerd vanuit het consortium Lesson Study NL. Een bijzondere reis, niet alleen omdat dit de eerste georganiseerde reis was vanuit het consortium Lesson Study NL, maar vooral omdat Japan het land is waar Lesson Study is ontstaan en waar het al meer dan een eeuw onderdeel uitmaakt van het onderwijssysteem en de professionaliseringscultuur. De groepsreis bestond uit een driedaags ‘immersion program’ waarin de groep kon ervaren hoe Lesson Study – in de ‘authentieke’ setting – wordt uitgevoerd op verschillende Japanse scholen in Tokio, gevolgd door de jaarlijkse WALS-conferentie (World Association of Lesson Studies) in Nagoya. Al met al een unieke kans om te ervaren hoe Lesson Study in de Japanse onderwijspraktijk wordt vormgegeven en om kennis en ervaringen uit te wisselen met Japanse docenten, schoolleiders en onderzoekers, maar ook met een groot internationaal publiek tijdens de WALS-conferentie.

 

Eerder verwoordde één van de deelnemers aan deze reis, Felix van Vugt, zijn bevindingen in een uitgebreid en interessant blog. Hij gaat in op het ontstaan van Lesson Study, wat hij heeft geleerd tijdens deze reis en zet daarnaast uiteen wat interessante verschillen zijn tussen Lesson Study in de Japanse en Nederlandse context. In deze bijdrage zal ik vanuit mijn ‘(onderzoeks)perspectief’ een aantal bevindingen delen. Het gaat dan vooral om de vraag hoe Japanse docenten rekening houden met de verschillende onderwijsbehoeften van leerlingen (adaptief lesgeven) en hoe Lesson Study wordt geïmplementeerd/georganiseerd in Japanse scholen.

 

Het immersion program ging van start op de Tokyo Gakugei University onder leiding van Lesson Study-expert Akahiko Takahashi. Als kenner van de Japanse Lesson Study-cultuur en –werkwijze is hij al geruime tijd werkzaam voor DePaul University in Chicago. Hij weet dus hoe Lesson Study zich in andere contexten heeft ontwikkeld en wat kenmerkende verschillen zijn tussen Lesson Study in Japan en de VS. De eerste dag stond in het teken van uitleg over Lesson Study in Japan en een grondige voorbespreking van de onderzoeksles die we op dag 2 zouden bijwonen. Takahashi nam ons mee in de benadering van ‘teaching through problem solving’, waarbij een docent de les start door kort een probleem te introduceren waarna leerlingen worden uitgedaagd om een passende oplossing te vinden. Het gaat in zo’n les niet zozeer om het vinden van ‘het juiste’ antwoord, maar meer het proces naar het antwoord toe en leerlingen ervan bewust te maken dat er vaak meerdere oplossingsstrategieën zijn om tot het juiste antwoord te komen. Wat mij hierbij direct opviel is dat ondanks dat er vaak één probleem centraal wordt gesteld in een onderzoeksles, dit probleem wel ruimte laat voor alle leerlingen om op  hun eigen manier en niveau met dit probleem aan de slag te kunnen gaan.

 

Tijdens de tweede en derde dag van het immersion program woonden we op twee verschillende basisscholen twee onderzoekslessen bij op het gebied van wiskunde/rekenen. Deze lessen hadden we van tevoren tot in detail doorgesproken onder leiding van Takahashi. Erg vakgericht, maar ook zonder al te veel kennis van reken- en wiskundedidactiek was de gekozen opzet, inhoud en uitvoering van de les goed te volgen, mede dankzij de simultaan vertaling van de onderzoeksles door Tad Watanabe (net als Takahashi een Japanner die werkzaam is in de VS). Wat mij vooral intrigeerde was de manier waarop de Japanse docenten over het reken-/wiskundige probleem spraken en dat ze de oplossingsstrategieën van allerlei kanten benaderden. In de les probeerden ze die bevlogenheid over te brengen op hun leerlingen, die schijnbaar zonder afgeleid te worden door de grote groep ‘observanten’, fanatiek met het probleem aan de slag gingen. De ‘knowledgeable other’, vaak een hoogleraar, gaf aan het eind van de nabespreking van de onderzoeksles zijn/haar reflectie op de les en daarmee nieuwe inzichten die verder besproken en toegepast kunnen worden in de onderwijspraktijk.

 

Voor mijn promotieonderzoek heb ik in de Nederlandse context tientallen lessen geobserveerd van docenten die al dan niet met Lesson Study hebben gewerkt, waarin ik vooral heb gelet op hoe zij omgaan met verschillen tussen leerlingen. Het gaat dan onder andere over gedifferentieerde instructie, begeleiding en werkvormen. Zoals gebruikelijk binnen Lesson Study lag de focus tijdens het observeren van de onderzoekslessen op het leren van de leerlingen. Toch merkte ik dat ik af en toe  nadacht wat er zou gebeuren als ik deze docenten tijdens de onderzoeksles zou observeren met dezelfde observatie-instrumenten die ik voor mijn onderzoek heb ingezet. Waarschijnlijk zouden de betreffende docenten niet al te hoog ‘scoren’ op de specifieke differentiatie-onderdelen. De onderzoekslessen waren vrij klassikaal vormgegeven en ook werd er geen gebruik gemaakt van ‘case pupils’ (voorbeeldleerlingen), waar wij in de Nederlandse Lesson Study-context vaak wel gebruik van maken. Dit triggerde mij, want zat de differentiatie niet vooral in de probleemoplossende insteek van de les? Leerlingen werden toch op hun eigen niveau uitgedaagd door het reken-/wiskundige probleem van verschillende kanten te benaderen? Ging het niet vooral om de verschillende oplossingsstrategieën van de verschillende leerlingen en niet zozeer om het juiste antwoord? Hoe meer ik ‘ondergedompeld’ werd in de Japanse Lesson Study-cultuur, hoe meer ik bevestigd werd in het idee dat ‘het omgaan met verschillen’ vooral in de vakinhoudelijke probleemoplossende aanpak zat. Dit werd ook aangegeven door verschillende Japanners met wie ik na afloop van de geobserveerde lessen hierover in gesprek ging. Of leerlingen dit ook zo ervaren kan ik op basis van wat ik heb gezien en gehoord niet zeggen en zou een nadere verkenning waard zijn.

 

Als het gaat om de vraag hoe Lesson Study wordt geïmplementeerd en georganiseerd op Japanse scholen, kon al snel de conclusie worden getrokken dat Lesson Study in het kader van docentprofessionalisering niet ter discussie staat. Wil je je als Japanse docent verbeteren, dan doe je aan Lesson Study. Sterker nog, de vraag van de Japanners was eerder hoe je je als docent kan professionaliseren zónder Lesson Study. Dit leek hen ondenkbaar. Dat Lesson Study onderdeel uitmaakt van het onderwijs en niet gezien wordt als aparte professionaliseringsactiviteit, bleek ook uit hoe het Lesson Study-proces werd ingericht op Japanse scholen. Waar in de Nederlandse Lesson Study-context facilitering en roostering vaak heikele punten zijn, bleek dat op de Japanse scholen veel minder als knelpunt te worden gezien. Het werd mij duidelijk dat de onderzoeksles niet ergens ‘omheen’ gepland wordt, maar dat de overige onderwijsactiviteiten om het Lesson Study-proces georganiseerd lijken te worden. De onderzoeksles staat centraal en andere lessen worden daaromheen geroosterd of uitgeroosterd. Wat ook bijzonder was om te ervaren, was dat het gehele personeel, inclusief de schoolleiding, onderdeel uitmaakt van het Lesson Study-proces. Een wezenlijk verschil met hoe we dat vaak in de Nederlandse context aanpakken.

 

Geïnspireerd door deze ervaringen en gerichte vragen op het gebied van adaptief lesgeven, reisden we per trein van Tokio naar Nagoya voor de WALS-conferentie. De conferentie bestond uit een intensief driedaags programma vol met presentaties en uitwisseling met onderzoekers, docenten en schoolleiders uit een groot aantal landen. Aansluitend was er opnieuw de mogelijkheid om deel te nemen aan schoolbezoeken in en rondom Fukui. De conferentie bevatte een aanzienlijk aantal Nederlandse bijdragen van enkele deelnemers aan de studiereis. Hoogtepunt was de toekenning van de WALS-conferentie in 2019 aan Amsterdam. Een mooie bevestiging dat het consortium Lesson Study NL een uniek samenwerkingsverband is dat flink aan de weg timmert. Eén van onze symposia met als titel ‘Focusing on pupils’ differential educational needs in the context of Lesson Study: perspectives of teachers and pupils’, ging expliciet in op hoe docenten door Lesson Study zich bewust worden van en inspelen op de verschillende onderwijsbehoeften van leerlingen. Discussiant Brahm Norwich van de University of Exeter (UK) benadrukte de kracht van deze onderzoeksfocus en sprak waardering uit voor wat er op het gebied van onderzoek naar adaptief lesgeven in de Nederlandse Lesson Study-praktijk gebeurt. Op de laatste conferentiedag kon het consortium Lesson Study NL tijdens een ‘invited symposium’ voor een volle zaal publiek, het thema voor de WALS 2019-conferentie in Amsterdam uiteenzetten: ‘Crafting Sustainable Pedagogies for Teaching and Learning’.

 

Met deze mooie afsluiting van de WALS-conferentie kon de Nederlandse delegatie zich opmaken voor terugkeer naar Nederland. Sommige deelnemers woonden het programma in Fukui nog bij, anderen plakten er nog een vakantie aan vast. Hoe dan ook, vol inspiratie stapte iedereen het vliegtuig weer in na een intensieve en leerzame, maar ook erg gezellige week! Hopelijk weten we met de opgedane kennis en ervaringen weer nieuwe stappen te zetten op het gebied van het promoten van ‘sustainable pedagogies for teaching and learning’. Het consortium Lesson Study NL ondersteunt scholen hierbij en doet graag vanuit verschillende invalshoeken onderzoek naar de opbrengsten van Lesson Study in de onderwijspraktijk.


Geplaatst op 18 februari 2018